Społecznie odpowiedzialne zakupy/klauzule społeczne


W wydatkach każdego samorządu znajdują się środki na zakup towarów i usług, niezbędnych do funkcjonowania różnych jednostek administracyjnych oraz związanych z inwestycjami. Są one niejednokrotnie większe niż środki przeznaczone na pomoc społeczną czy aktywizację zawodową. Dokonując zakupów możemy kierować się jedynie ceną – jest to dość powszechna praktyka, jako bezpieczna z formalnego punktu widzenia. Jednak możemy również dobierać – dzięki zastosowaniu klauzul społecznych – takich oferentów, którzy przy okazji realizacji usług czy produkcji towarów, zagwarantują realizację celów społecznych. Jest to rozwiązanie o tyle korzystne, że pozwala na realizację zadań gminy czy powiatu, a równocześnie jest neutralne finansowo z punktu widzenia budżetu samorządu. Odpowiedzialne zakupy to również kwestia zrównoważonego rozwoju – wspieranie lokalnych wytwórców przekłada się na stabilny rozwój lokalnej społeczności. Pamiętać też należy, że warunkiem realizacji zamówienia lub kryterium oceny oferty może być nie tylko zatrudnienie osób wykluczonych, ale też cechy związane z jakością oferowanych towarów i usług (np. certyfikaty ekologiczne) oraz warunki wykonania zlecenia (np. przeprowadzenie konsultacji społecznych przed opracowaniem planu zagospodarowania przestrzennego). Ważne, aby wszystkie klauzule były przejrzyste i nie dyskryminowały oferentów. A mądrze wykorzystywane są bardzo skutecznym narzędziem realizacji polityki społecznej.

Dlaczego kupno towaru/usługi u lokalnego podmiotu ekonomii społecznej miałoby się opłacać, skoro kosztuje więcej?
Podmioty ekonomii społecznej bardzo często powstały po to, aby dać zatrudnienie osobom, które nie radzą sobie na otwartym rynku pracy, ponieważ borykają się z różnymi problemami: niepełnosprawnością, uzależnieniami, niskimi kompetencjami itp. Wydajność takich pracowników może być niższa niż w podmiotach komercyjnych, a to może przełożyć się na wyższą cenę towaru. Dodatkowo podmioty ekonomii społecznej w swoich wyborach często kierują się zasadami, które mogą wpłynąć na koszt ich oferty – np. opierają produkcję na produktach naturalnych, kupowanych od lokalnych wytwórców. W sumie kupno towaru czy usługi u lokalnego podmiotu ekonomii społecznej może kosztować więcej niż w podmiotach komercyjnych. Może, ale nie jest to regułą.

Wiele przedsiębiorstw społecznych skutecznie konkuruje z podmiotami komercyjnymi ceną, a jest to możliwe dzięki temu, że celem działania tych podmiotów nie jest wypracowanie jak największego zysku, więc w oferowanych przez nie cenach są niskie marże. Czasami korzystają też z subwencji kompensujących niższą wydajność pracy (np. dopłaty PFRON do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych).

Pomimo tego ceny towarów i usług wciąż mogą być wyższe niż u konkurencji. Czy więc zakupy w podmiotach ekonomii społecznej mogą się opłacać?

Odpowiedź brzmi: tak, jeśli do ceny dodamy inne korzyści:

rozwiązanie przez podmiot ekonomii społecznej problemu społecznego – np. zatrudnienie osób, które wcześniej były klientami pomocy społecznej, co od razu przekłada się na niższe koszty samorządu,
stymulowanie rozwoju lokalnych przedsiębiorstw, co w dłuższej perspektywie zwiększy wpływy do budżetu samorządu,
budowanie wizerunku samorządu jako odpowiedzialnego konsumenta, dbającego o lokalną społeczność, co może przełożyć się na wynik wyborczy,
zyski środowiskowe wynikające z ograniczenia ilości odpadów (jeśli kupujemy towary z recyklingu, nadające się do recyklingu czy biodegradowalne).

Czy kierowanie się czymś innym niż kryterium ceny nie będzie potraktowane jako niegospodarność?
Kryterium ceny nie musi być podstawowym kryterium wyboru. Zgodnie z art. 91 ustawy Prawo zamówień publicznych, zamawiający wybiera ofertę najkorzystniejszą na podstawie kryteriów oceny ofert określonych w specyfikacji istotnych warunków zamówienia. Ten sam artykuł określa, iż kryteriami oceny ofert są:

- cena, albo
- cena i inne kryteria odnoszące się do przedmiotu zamówienia, w szczególności jakość, funkcjonalność, parametry techniczne, zastosowanie najlepszych dostępnych technologii w zakresie oddziaływania na środowisko, koszty eksploatacji, serwis oraz termin wykonania zamówienia.
Jest tylko jedno ograniczenie – nie możemy w kryteriach oceniać właściwości wykonawcy, w szczególności jego wiarygodności ekonomicznej, technicznej lub finansowej.

Wyjątkiem od tej reguły jest art. 5 ustawy Prawo zamówień publicznych. Przepis ten pozwala w postępowaniach o udzielenie zamówienia, których przedmiotem są m.in. usługi: socjalne, hotelarskie, restauracyjne, w zakresie szkolenia, w zakresie kultury, sportu i rekreacji, aby zamawiający nie stosował przepisów ustawy dotyczących m.in.: zakazu ustalania kryteriów oceny ofert na podstawie właściwości wykonawcy. Tym samym ustawodawca stworzył szereg możliwości nie odnoszących się wyłącznie do ceny.

Co to są klauzule społeczne i jakie mają umocowanie prawne?
Klauzule społeczne są warunkami realizacji zamówienia kontraktowanego w rygorze zamówień publicznych. Warunki te pozwalają na realizację celów społecznych, ale nie mogą dyskryminować żadnego oferenta.

Klauzule społeczne mogą dotyczyć zatrudnienia przy realizacji zamówienia osób:

- bezrobotnych (ze statusem poświadczonym przez Urząd Pracy),
- młodocianych (osoby w wieku 16–18 lat) – w celu przygotowania zawodowego,
- niepełnosprawnych (z orzeczeniem o niepełnosprawności),
- bezdomnych; uzależnionych (po zakończeniu terapii); chorych psychicznie; zwalnianych z zakładów karnych czy - uchodźców (sytuacja tych osób powinna wynikać z zaświadczenia wystawionego przez właściwy ośrodek pomocy społecznej lub instytucję opieki zdrowotnej).
W takim przypadku w specyfikacji zamówienia powinna zostać określona liczba osób, których zatrudnienie jest wymagane, minimalny okres ich pracy, sposób dokumentowania ich zatrudnienia, uprawnienia zamawiającego w zakresie kontroli oraz sankcje z tytułu ich niespełnienia.

Nie jest to pełny katalog klauzul społecznych, ale istotny z punktu widzenia podmiotów ekonomii społecznej, które często dają zatrudnienie wymienionym wyżej grupom osób. W takim przypadku wprowadzenie klauzul społecznych umożliwia im konkurowanie o realizację zamówienia.

Stosowanie klauzul społecznych regulują przepisy ustawy Prawo zamówień publicznych:

art. 22 ust. 2 – możliwość zlecenia zadania wyłącznie pracodawcom, u których ponad 50% zatrudnionych pracowników stanowią osoby niepełnosprawne;
art. 24 ust. 1 pkt 3-8 daje możliwość wykluczenia pracodawców, którzy nie przestrzegają praw pracowniczych;
art. 29 ust. 4 – zatrudnienie na potrzeby realizacji zatrudnienia określonych grup społecznych oraz utworzenie czy zwiększenie funduszu szkoleniowego.
Więcej na ten temat na stronie Urzędu Zamówień Publicznych.

Czy każde przedsiębiorstwo społeczne możemy objąć klauzulą społeczną?
Klauzule społeczne warunkują realizację zamówienia (w szczególności zatrudnienia specyficznych grup społecznych przy realizacji zamówienia), nie mogą dotyczyć podmiotu jako takiego. Nie możemy w procedurze zamówień publicznych wskazać typów podmiotów, jakie mogą składać oferty.

Jednakże klauzule społeczne pozwalają na to, aby dokonując zamówienia brać pod uwagę jego pozytywny społeczny aspekt. A jako że działalności ekonomicznej przedsiębiorstw społecznych częściej niż w przypadku podmiotów komercyjnych towarzyszy realizacja celów społecznych, to w rezultacie wprowadzenie klauzul społecznych zwiększa szansę na wygranie kontraktu przez przedsiębiorstwa społeczne.

Jak sprawdzić, co możemy kupować u lokalnych przedsiębiorstw społecznych?
Niezbędny towar czy usługę można wyszukać na mapie towarów i usług ekonomii społecznej, która od jesieni będzie dostępna na portalu www.ekonomispoleczna.pl. Na razie oferentów w każdym województwie można szukać na mapach w wersjach drukowanych (do pobrania jako pdf se strony Lokalne spotkania z ekonomią społeczną.

Czy JST może zamawiać usługi/towary poza rygorem ustawy?
Poza rygorem ustawy możliwe jest zlecanie usług lub produktów których wartość nie przekracza 14 tys. euro. W takim przypadku należy dokonywać wyboru na zasadach najkorzystniejszej oferty, zachowując normy zawarte w przepisach o finansach publicznych dotyczące wydatkowania finansów publicznych tj. celowości, rzetelności i gospodarności. Nie przeszkadza to jednak przy zachowaniu tych zasad określić zarówno preferencji, jak również właściwości wykonawcy.


STOWARZYSZENIE PARTNERSTWO SPOŁECZNE, TORUŃ
Stowarzyszenie Partnerstwo Społeczne, które prowadzi Centrum Integracji Społecznej CISTOR, działa na rzecz m.in. integracji społecznej i zawodowej osób długotrwale bezrobotnych, po terapiach, matek chcących powrócić na rynek pracy. Dzięki zastosowaniu klauzul społecznych w zamówieniach publicznych ogłaszanych przez Urząd Miasta, Stowarzyszenie Partnerstwo Społeczne wygrało przetargi (m.in. na sprzątanie powierzchni biurowych), przy realizacji których zatrudnia osoby zagrożone wykluczeniem.

 

 

Źródło: Ekonomia Społeczna, http://www.ekonomiaspoleczna.pl/x/609047